“ग्रामीण अर्थतन्त्र र राष्ट्रिय समृद्धि”

नेपालको भौगोलिक बनावट, जनसंख्याको वितरण र जीविकोपार्जनका आधारहरूलाई नियाल्ने हो भने, यो स्पष्ट हुन्छ, नेपालको भाग्यको रेखा राजधानीका कोरिडोरहरूमा भन्दा बढी ग्रामीण खेतबारी, पहाडी पाखा र तराईका उर्वर फाँटहरूमा कोरिएको छ। राष्ट्रिय समृद्धिको जग बसाल्ने हो भने, देशको ठूलो हिस्सा ओगटेको ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन। जबसम्म गाउँहरू आर्थिक रूपमा सशक्त हुँदैनन्, तबसम्म राष्ट्रिय समृद्धिको नारा एक सुन्दर सपना मात्र रहनेछ।

नेपालको कुल जनसंख्याको करिब दुई तिहाइभन्दा बढी मानिस आज पनि ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्। उनीहरूको मुख्य आयस्रोत कृषि, पशुपालन र सामान्य उद्यमशीलता नै हो।

 -जनसांख्यिक बल: ग्रामीण जनसंख्याको क्रयशक्तिमा वृद्धि नभएसम्म आन्तरिक बजारको विस्तार हुन सक्दैन। जब गाउँलेहरू आर्थिक रूपमा सक्षम हुन्छन्, उनीहरूले उत्पादन र सेवाहरूको माग बढाउँछन्, जसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउँछ।

 -गरिबी निवारण: नेपालमा गरिबीको मुख्य केन्द्रविन्दु ग्रामीण क्षेत्र हो। ग्रामीण अर्थतन्त्रमा सुधार ल्याउनु भनेको सिधै गरिबीको दर घटाउनु हो। यसले आय असमानता कम गर्न र समावेशी विकास सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्छ।

 – कृषिको निर्णायक भूमिका: कृषि क्षेत्रले कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) मा महत्त्वपूर्ण हिस्सा ओगट्छ र लाखौंलाई रोजगारी दिन्छ। ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्डको रूपमा रहेको कृषिमा सुधार नआएसम्म दिगो उच्च आर्थिक वृद्धिदर हासिल गर्न असम्भव छ।

ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई दिगो विकासको संवाहक बनाउन निम्न तीन प्रमुख आयामहरूमा एकसाथ काम गर्नुपर्छ:

क) कृषिमा आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरण

नेपाली कृषि अहिले पनि निर्वाहमुखी (Subsistence) छ, जसको उत्पादकत्व अत्यन्तै कम छ। यसलाई रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ:

 – प्रविधि र यान्त्रिकीकरण: परम्परागत औजारको सट्टा आधुनिक बीउ, मल, सिँचाइ प्रणाली र कृषि यन्त्रको प्रयोग बढाउनुपर्छ।

 – बजारीकरण र मूल्य शृङ्खला: किसानले उत्पादन गरेको वस्तुको उचित मूल्य पाउनका लागि बिचौलियाको प्रभाव कम गर्दै शीत भण्डारण (Cold Storage), प्रशोधन केन्द्र तथा सहज बजार पहुँच (Farm-to-Market Road) को व्यवस्था गर्नुपर्छ।

 – विशेषज्ञता: प्रत्येक भौगोलिक क्षेत्रको हावापानी सुहाउँदो विशेष बाली (Coffee, Cardamom, Apple, Tea) मा विशेषज्ञता हासिल गर्ने नीति ल्याउनु आवश्यक छ।

ख) गैर-कृषि ग्रामीण उद्यमको विकास

कृषिमा निर्भरताले बेरोजगारी र मौसमी रोजगारीको समस्या निम्त्याउँछ। यसको समाधानका लागि:

 – ग्रामीण पर्यटन: सांस्कृतिक, धार्मिक र प्राकृतिक सौन्दर्यमा आधारित साना इको-टुरिजम तथा होमस्टे व्यवसायको विकासले स्थानीय स्तरमा आम्दानी र रोजगारी सिर्जना गर्छ।

 – स्थानीय उद्योग: जडीबुटी, हस्तकला, बाँस तथा निगालोका उत्पादन, र साना प्रशोधन उद्योगहरूको स्थापनालाई सरकारी प्रोत्साहन र सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध गराउनु पर्छ।

ग) पूर्वाधार र मानव पुँजी विकास

उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्याउन र दक्षता बढाउन पूर्वाधार र शिक्षा अपरिहार्य छन्:

 – ग्रामीण पूर्वाधार: स्तरीय सडक सञ्जाल, चौबीस घण्टा विद्युत्, भरपर्दो सिँचाइ सुविधा र ब्रोडब्यान्ड इन्टरनेटको पहुँचले ग्रामीण क्षेत्रलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्न सक्छ।

 – शिक्षा, स्वास्थ्य र तालिम: दक्ष जनशक्ति बिना उद्यमशीलता फस्टाउँदैन। ग्रामीण युवालाई आधुनिक कृषि प्रविधि, व्यवस्थापन र उद्यमशीलताको तालिम दिने व्यवस्था हुनुपर्छ।

जाजरकोट जस्ता दुर्गम पहाडी जिल्लाहरूमा ग्रामीण अर्थतन्त्रको सुधार अझ चुनौतीपूर्ण छ। यी क्षेत्रका किसानहरूले सामना गर्नुपरेका विशेष कठिनाइहरूलाई राष्ट्रिय बहसमा ल्याउनु आवश्यक छ:

 – मूल्य शृङ्खलाको विच्छेद: दुर्गम क्षेत्रका किसानहरूले उत्पादन गरेको अदुवा, बेसार वा स्थानीय खाद्यान्न को उचित मूल्य नपाउने, ढुवानीको उच्च लागत र बजार पहुँचको अभावले गर्दा उनीहरूलाई खेतीबाट विमुख हुन बाध्य बनाएको छ।

 – परम्परागत खेतीको निरन्तरता: अधिकांश किसानहरू उन्नत बीउ, मलखाद र कृषिसम्बन्धी प्राविधिक ज्ञानको अभावमा परम्परागत खेतीमा सीमित छन्। यसले कम उत्पादन र जीविकोपार्जनको जोखिम बढाएको छ।

 – आपत्कालीन असर: भौगोलिक जोखिम र प्राकृतिक विपद् (उदाहरणका लागि, जाजरकोटको भूकम्प) ले किसानहरूको सञ्चित अन्न, खेतीयोग्य जमिन र पशुधनमा पुर्‍याएको क्षतिले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई ठूलो धक्का दिन्छ, जसको पुनर्स्थापना आवश्यक छ।

 – वैदेशिक रोजगारीको प्रभाव: युवाहरू विदेश जाँदा ग्रामीण क्षेत्रमा खेती गर्नेहरूमा ज्येष्ठ नागरिक र महिलाको बाहुल्यता बढेको छ। यसले गर्दा ठूलो श्रम चाहिने खेतीपाती कठिन बनेको छ।

नेपालको राष्ट्रिय समृद्धि तब मात्र सार्थक हुनेछ, जब ग्रामीण क्षेत्रका किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउँछन्, र सुदूर गाउँको युवाले आफ्नो पुर्ख्यौली भूमिमा सम्मानजनक रोजगारी पाउँछ।

ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सशक्त, आधुनिक र उत्पादनशील बनाएर मात्रै हामी गरिबीको दुश्चक्रबाट बाहिर निस्कन सक्छौं र दिगो राष्ट्रिय समृद्धि हासिल गर्न सक्छौं। तसर्थ, नेपाल सरकार र समस्त सरोकारवालाहरूको ध्यान अब गाउँबाटै विकासको यात्रा सुरु गर्नतर्फ केन्द्रित हुनुपर्दछ।